english | español
Terapia grupowa
Autor: Martyna Gustak
Terapia grupowa jest jedną z najpopularniejszych i najefektywniejszych metod terapeutycznych o bardzo szerokim spektum zastosowania. Warto dowiedzieć się nieco więcej o tej niezwykle użytecznej strategii pomocy psychologicznej.


SKĄD się wzięła?

Pierwsze próby wykorzystania procesu grupowego do celów terapii podejmował Messmer w połowie XVIII w. Od roku 1935 leczenie w grupach odbywali anonimowi alkoholicy (AA) i do dziś na całym świecie jest ono praktykowane. Można jednak powiedzieć, że największy rozwój psychoterapii grupowej miał miejsce w USA i Wielkiej Brytanii w trakcie i po II wojnie światowej, kiedy pojawiła się konieczność leczenia „nerwic wojennych" u dużej liczby żołnierzy. Grupowa forma terapii była bardziej ekonomiczna niż indywidualna, ale i bardziej skuteczna niż metody farmakologiczne. W kolejnych latach stosowano tę terapię w celu leczenia innych zaburzeń psychicznych i emocjonalnych. Zaczęto zwracać uwagę na występujące w grupach ważne zjawiska, np. interakcje grupowe, wymianę wsparcia i opieki, wzajemną pomoc, wchodzenie uczestników w specyficzne role grupowe. Obecnie terapia grupowa jest uznawaną i powszechnie stosowaną formą leczenia, równie efektywną jak terapia indywidualna. Ma różne formy i realizuje różne cele w zależności od problemów uczestników.

 
KTO może skorzystać z terapii grupowej?

Obecnie można spotkać niezliczone oferty terapii grupowej, kierowane przede wszystkim do ludzi, którzy na różnym poziomie borykają się z chorobami i zaburzeniami psychicznymi, doświadczają trudności emocjonalnych, czy znajdują się w trudnej sytuacji życiowej. Często przeznaczone są ściśle określonej grupie ludzi i skupiają się na leczeniu np. depresji, zaburzeń psychosomatycznych czy lękowych (np. fobii społecznej) – celem takich grup jest przede wszystkim wyeliminowanie niepożądanych objawów lub podtrzymanie dotychczasowych pozytywnych zmian. Psychoterapia grupowa może służyć także osobom przeżywającym kryzysy i trudności (np. w żałobie, po rozstaniu, utracie pracy), borykającym się ze stresem, z syndromem DDA, poszukującym własnej drogi rozwoju. Terapia grupowa jest bardzo skuteczna wobec osób doświadczających trudności w relacjach międzyludzkich, tj. dla osób, które odczuwają lęk przed wyrażaniem uczuć, nie potrafią nawiązywać bliskich relacji z ludźmi, boją się zaufać, nie potrafią odmawiać, unikają sytuacji konfliktowych i nie potrafią stawić im czoła, mają poczucie odpowiedzialności za wszystko i wszystkich, nie potrafią się dobrze bawić i źle się czują w grupach itp.

Niezależnie od rodzaju doświadczanego problemu czy diagnozy, często osoby napotykają trudności w tworzeniu i utrzymywaniu satysfakcjonujących relacji z innymi. Osobom może towarzyszyć poczucie samotności, niezrozumienia, odtrącenia, mogą czuć się bezwartościowe, nieakceptowane, mogą przejawiać nieśmiałość, wycofanie, nadmierną zależność lub niekontrolowane wybuchy złości. Mogą mieć chęć zmienienia czegoś, wyjaśnienia pewnych spraw, zdobyć się na szczerość i wyjawić swoje pozytywne i negatywne uczucia wobec innej osoby i otrzymać od niej szczere informacje zwrotne. Życie pokazuje, że często bardzo trudno jest to zrealizować. Pojawia się obawa przed zranieniem uczuć, nieporozumieniami, a w efekcie pogorszeniem relacji, aż do całkowitego jej zerwania. Terapia grupowa może być zatem dobrym miejscem do przyglądania się sobie i innym ludziom, by lepiej rozumieć swoje trudności i móc dokonywać zmiany w pożądanym kierunku. Zmiany te będą wiązały się z podejmowaniem pewnego ryzyka i próbowania nowych sposobów zachowania, aby móc je później wprowadzić do codziennego życia. Ciekawość, otwartość i gotowość do zmiany mogą być w tym bardzo pomocne.

CO może dać taka forma terapii?

Pod nazwą „psychoterapii grupowej" kryje się wiele stylów i idei, które mówią, w jaki sposób tego typu terapia ma przebiegać i jakie cele mają zostać osiągnięte.

Można wskazać na cele związane z ogólnie pojętą psychoterapią, do których można zaliczyć m.in.:

·         poprawę nastroju i funkcjonowania, lepsze radzenie sobie z objawami,

·         zrozumienie trudności i motywów własnych zachowań,

·         większą świadomość siebie, swoich uczuć i potrzeb; rozumienie swoich emocji, umiejętność ich lepszego kontrolowania i korzystania z ich „mądrości",

·         uzyskanie większej pewności siebie i poczucia wartości,

·         odkrycie swoich mocnych i słabych stron,

·         większą samodzielność i niezależność,

·         zmianę dotychczasowych schematów zachowań.

 Poza tym terapia grupowa może także spełniać specyficzne zadania, ściśle związane z sytuacją grupową:

·         Daje możliwość poznania siebie w kontakcie z innymi ludźmi, gdyż uczestnicy w grupie terapeutycznej funkcjonują tak samo, jak w relacjach w swoim codziennym życiu. Grupa jest miejscem zdobywania wiedzy o sobie (np. swoich cechach, typowych zachowaniach), przyjrzenia się swojemu funkcjonowaniu w relacjach interpersonalnych (np. sposobach wyrażanie siebie i komunikowania się z ludźmi), pozwala uzyskać od innych osób szczere i pełne informacje o tym, jak jesteśmy przez innych widziani i jakie wywołujemy w nich reakcje. Obecność innych umożliwia spojrzenie na własną sytuację problemową oczami innych osób z grupy.

·         Jest ogromnym źródłem wiedzy o innych ludziach – pozwala lepiej zrozumieć innych ludzi, poznać ich z innej (szerszej) perspektywy niż w życiu codziennym, pozwala dowiedzieć się o tym, jak inni budują relacje i związki; poznać nowe sposoby rozwiązywania problemów, radzenia sobie ze stresem i lękiem w różnych sytuacjach.

·         Jest doskonałym polem do uczenia się nowych zachowań i umiejętności, które można na bieżąco wypróbowywać i omawiać, daje możliwość pokonywania własnych ograniczeń i zahamowań, umożliwia doskonalenie swoich sposobów kontaktowania się z innymi, wyrażania swoich uczuć, poglądów czy próśb.

·         Jest polem doświadczania – daje możliwość odreagowania trudnych emocji, jest źródłem wsparcia, pozwala poczuć zrozumienie i akceptację innych osób. Jest znaczącym doświadczaniem rzeczywistych bliskich relacji z ludźmi mających podobne trudności, pozwala poczuć się swobodniej w kontaktach z ludźmi.

 
JAKIE są podstawowe normy grupowe?

Normy grupowe to specyficzna forma umowy między uczestnikami (włącznie z osobami prowadzącymi), które mają zapewnić poczucie bezpieczeństwa i warunki pracy sprzyjające przyglądaniu się trudnościom i podejmowaniu decyzji o różnych zmianach.

Najważniejsza i główna zasada to szczere i otwarte dzielenie się uczuciami i spostrzeżeniami dotyczącymi siebie i innych członków grupy. To podstawowe narzędzie pracy, źródło wielu cennych informacji i doświadczeń dla uczestników, pierwszy krok do dokonywanych zmian. Jednak aby mogło to przebiegać swobodnie, potrzebna jest świadomość, że to co dzieje się w grupie nie zostanie poza nią ujawnione. Zasada poufności oznacza, że członkowie grupy nie dzielą się z osobami trzecim informacjami o pozostałych uczestnikach.

Ważną zasadą jest nie traktowanie grupy jako miejsca do nawiązywania nowych znajomości, przyjaźni czy relacji partnerskich. Grupa terapeutyczna jest miejscem uczenia się jak takie relacje nawiązywać poza nią, w życiu codziennym. Kontaktowanie czy spotykanie się z innymi uczestnikami z grupy poza czasem terapii, niekiedy może być niezwykle cenne, ale bardzo często jednak zakłóca, a nawet uniemożliwia korzystanie z terapii. Terapia grupowa ma uczyć jak nawiązywać satysfakcjonujące relacje, a nie ich dostarczać; jest drogą, ale nie celem samym w sobie. W przypadku takich przypadkowych lub celowych spotkań bardzo ważne jest omówienie ich na forum grupy.

Poza tym w każdej grupie mogą występować specyficzne normy grupowe, takie, które zostały uzgodnione przez uczestników, albo takie, które powstały w sposób spontaniczny. Przede wszystkim warto ustalać takie normy, które będą ułatwiały pracę i realizację celów każdego z uczestników.

 

JAKIE trudności mogą wiązać się z uczestniczeniem w terapii grupowej?

Forma terapii grupowej uznawana jest za skuteczną i efektywną, jednak niektórym osobom może kojarzyć się z czymś nieprzyjemnym czy trudnym. Podjęcie się terapii grupowej to ważny krok i często stanowi duże wyzwanie. Szczególnie na początkowych spotkaniach uczestnikom może towarzyszyć napięcie, zniechęcenie czy zagubienie. Wkraczając do grupy większość uczestników jest zdezorientowana, często nie jest oczywiste w jaki sposób i czemu ma służyć analizowanie problemów grupowych i relacji między uczestnikami. Większość ludzi boi się krytyki, niezrozumienia, niedyskrecji, ma obawy przed ujawnianiem swoich myśli i uczuć, pragnie być zaakceptowana. Wszystkie te reakcje są naturalne w typowym procesie terapeutycznym. Ważne jest, by w sposób otwarty mówić o różnych obawach i innych uczuciach, które się pojawiają.

W trakcie sesji grupowych mogą pojawiać się konflikty między uczestnikami, które dla niektórych osób mogą być źródłem doświadczania trudnych i nieprzyjemnych emocji. W takich sytuacjach ważne jest nie unikanie, ale ujawnianie swoich emocji, próba zrozumienia zaistniałej sytuacji i podjęcia działań, które mogą przyczynić się do korzystnego rozwiązania problemu.

Niektórzy pacjenci korzystający z psychoterapii, stawiają sobie za cel zmianę innych ludzi lub nauczenie się, jak mogą bardziej skutecznie wpływać na innych. Mogą czuć się sfrustrowani, kiedy takiej wiedzy nie będą od innych otrzymywać. Dla nich ważnym elementem zmiany będzie wzięcie na siebie odpowiedzialności za swój los (za to co chcą i mogą zmienić). To może być ważnym krokiem w ich procesie leczenia i poprawy funkcjonowania.

Uczestnikom może towarzyszyć niekiedy zniecierpliwienie, chęć uzyskania szybkich efektów, co trudno jest zagwarantować. Warto zwrócić uwagę na fakt, że osobowość, utrwalone wzorce zachowań i postawy kształtowały się w przeciągu lat, więc także i wprowadzenie trwałych zmian wymaga czasu. W stosunkowo krótkim czasie można nauczyć się radzić z różnymi objawami, ale większość istotnych zmian musi następować stopniowo i „w swoim tempie". Często grupy terapeutyczne, nastawione na ważniejsze zmiany trwają dłużej, np. rok lub 2 lata.

Pewnego rodzaju trudności mogą wiązać się z tym, jak nasze nowe decyzje czy zachowania będzie odbierała nasza rodzina czy bliscy. Osoba wyrażająca chęć zmiany lub zaczynająca wprowadzać je w życie, może spotkać się z niechęcią, niezadowoleniem czy lekceważeniem osób ze swojego otoczenia. To może wiązać się z trudnymi emocjami i dylematami odnoście dalszego leczenia. W wielu przypadkach to, co robią te osoby, jest wyrazem ich lęku. Rodzice, małżonkowie, przyjaciele i inne bliskie osoby mogą obawiać się zmian – terapia często wpływa na całą strukturę systemu (tj. rodziny, związku). Warto wiedzieć, że pewne zmiany są nieuniknione i przede wszystkim mają pomagać w lepszym radzeniu sobie w różnych sytuacjach międzyludzkich.

CO sprawia, że terapia jest skuteczna?

Terapia grupowa działa dzięki różnym procesom i czynnikom, które mogą mieć znaczenie na różnych etapach jej trwania. Początkowo uczestnicy często przychodzą z poczuciem, że ich problem przerasta ich, jest ogromny, odmienny niż wszystkie inne i nie da się go w prosty sposób rozwiązać. Słuchając innych zaczynają odczuwa ulgę, kiedy zauważają, że nie są jedynymi, którzy mają jakieś trudności i szukają pomocy. Nabierają nadziei na poprawę, kiedy dostrzegają, że wokół nich są ludzie, którzy widzą możliwości zmiany ich sytuacji życiowej i podejmują kroki w tym kierunku. Dużo ulgi przynosi także stopniowe odsłanianie się, otwartość wobec innych, uwolnienie się od trudnych, nagromadzonych emocji (np. smutku, złości). Początkowe poczucie osamotnienia słabnie, a w jego miejsce pojawia się poczucie zrozumienia, akceptacji, przynależności. Nowa wiedza na temat siebie pomaga zrozumieć wiele swoich zachowań i mechanizmów funkcjonowania. Dzięki otwartym informacjom zwrotnym innych uczestników osoby dowiadują się, jak są odbierane, jakie wywołują w innych reakcje. Dzięki sprzyjającym warunkom, jakie wiążą się z tą formą terapii, mogą przyglądać się tym informacjom i np. podejmować próby zmiany swojego zachowania, jeśli chcą być spostrzegani inaczej. Grupa to pole do ćwiczenia nowych umiejętności niezbędnych do nawiązywania i podtrzymywania relacji z innymi ludźmi. Aktywne uczestniczenie w grupie wzmacnia także w uczestnikach poczucie sprawczości m. in. poprzez pomoc innym, udzielanie wsparcia czy dawanie przydatnych informacji zwrotnych. W efekcie pozytywne zmiany wewnątrz grupy przekładają się na lepsze funkcjonowanie poszczególnych jej członków w relacjach poza nią, co przejawia się np. w większej ufności do innych grup i ludzi, w nowych umiejętnościach radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych, większej pewności siebie i swobodniejszym kontaktom interpersonalnym, a w efekcie większej satysfakcji ze swojego życia.

Osobom, które chciałyby się dowiedzieć na czym polega terapia grupowa, polecam przeczytanie wciągającej powieści Irvina Yaloma pt. Kuracja według Schopenhauera.